Ustawa o handlu w Wigilię — zmiany w przepisach i godziny otwarcia sklepów

Czym jest ustawa o handlu w Wigilię?

Ustawa z 10 stycznia 2018 r. wprowadziła ograniczenia handlu w niedziele i święta. Nowelizacja z 6 grudnia 2024 r. rozszerza te zasady — ustanawia Wigilię Bożego Narodzenia (24 grudnia) dniem ustawowo wolnym od pracy i wprowadza dodatkowe ograniczenia dotyczące handlu tego dnia.

Przeczytaj teżCzy w Wigilię są otwarte sklepy? Sprawdź wyjątki i godziny

Placówka handlowa to każde miejsce, gdzie prowadzony jest handel lub wykonywane powiązane z nim czynności, dlatego zakaz dotyczy większości sklepów i punktów sprzedaży. Ustawa przewiduje jednak wyjątki:

• w niektórych placówkach sprzedaż nadal może się odbywać,
• przy określonych formach działalności sprzedaż również jest dozwolona.

Celem zmian jest ochrona prawa pracowników do odpoczynku, uporządkowanie grafików oraz zapewnienie przedsiębiorcom czytelnych reguł funkcjonowania. Modyfikacje Kodeksu pracy dotyczą:

• powierzania pracy w dniach wolnych,
• ewidencjonowania czasu pracy,
• zasad rozliczania pracy w niedziele i święta.

Nowe przepisy obowiązują od 6 grudnia 2024 r. Treść ustawy o handlu w Wigilię dostępna jest w aktach prawnych oraz w objaśnieniach ministerialnych.

Kogo obejmuje ustawa o handlu w Wigilię?

Ustawa obejmuje osoby pracujące w placówkach handlowych na umowę o pracę — np. kasjerów, sprzedawców czy magazynierów — ale także pracowników tymczasowych zatrudnianych przez agencje. Przepisy odnoszą się również do wykonawców na umowach cywilnoprawnych (zlecenie, dzieło), o ile ich obowiązki związane są ze sprzedażą lub obsługą punktu handlowego. Do zakresu regulacji włączono też inne osoby wykonujące czynności handlowe:

• właścicieli stoisk,
• obsługujących kioski,
• pracowników odpowiedzialnych za dostawy,
• pracowników odpowiedzialnych za inwentaryzacje.

Przedsiębiorca prowadzący sklep ma prawo samodzielnie sprzedawać w Wigilię i korzystać z pomocy najbliższych, przy zachowaniu ograniczeń dotyczących zatrudniania. Dodatkowo ustawodawca wprowadza limity dotyczące pracy w dniach handlowych — pojedynczy pracownik może być zatrudniony w maksymalnie dwóch wskazanych niedzielach handlowych. To z kolei nakłada na pracodawcę konkretne obowiązki:

• muszą być właściwie zaplanowane grafiki,
• udzielany równoważny dzień wolny w innym terminie,
• prowadzona ewidencja miesięcznego przychodu,
• prawidłowo rozliczany czas pracy.

Nadzór nad przestrzeganiem tych reguł sprawuje Państwowa Inspekcja Pracy (PIP), a złamanie przepisów może skutkować karami finansowymi i innymi konsekwencjami prawnymi.

Przeczytaj teżPraca w Wigilię — do której godziny i jakie są zasady?

Do której godziny obowiązuje zakaz handlu w Wigilię?

Zakaz handlu obowiązuje do godziny 14:00 — sprzedaż musi zakończyć się dokładnie o tej porze. W praktyce oznacza to, że 24 grudnia sklepy mogą przyjmować klientów tylko do 14:00; po 14:00 prowadzenie działalności handlowej jest zabronione. Przepis obejmuje nie tylko sprzedaż, lecz także inne czynności związane z obsługą punktów handlowych, dlatego grafiki pracy muszą być tak ułożone, by zamknięcie nastąpiło przed upływem czasu.

Dzień 24 grudnia traktowany jest jako dzień wolny, co dodatkowo wymusza dostosowanie planów zatrudnienia. Są jednak wyjątki:

• niektóre stacje benzynowe mogą działać po 14:00,
• apteki mogą działać po 14:00,
• tylko w wyraźnie określonych przypadkach przewidzianych w ustawie.

Państwowa Inspekcja Pracy zapowiada kontrole przestrzegania tych ograniczeń, a wykroczenia mogą pociągać za sobą sankcje finansowe wynikające z Kodeksu pracy i aktów wykonawczych.

Jakie są wyjątki od zakazu handlu w Wigilię?

Katalog wyjątków obejmuje różnorodne placówki — od całodobowych stacji paliw przez apteki i punkty apteczne aż po placówki pocztowe. Znajdują się w nim także:

• sklepy na dworcach kolejowych i autobusowych,
• punkty działające w strefach wolnocłowych,
• placówki w hotelach i innych obiektach hotelarskich świadczących usługi dla gości,
• instytucje kulturalne, sportowe, oświatowe,
• podmioty świadczące usługi turystyczne i wypoczynkowe,
• piekarnie, cukiernie i lodziarnie,
• różne formy gastronomii — restauracje, bary i punkty zbiorowego żywienia,
• sprzedaż ryb przy gospodarstwach rybackich,
• sprzedaż z automatów,
• sklepy internetowe i hurtownie farmaceutyczne,
• stoiska organizowane na festynach, jarmarkach i innych imprezach okolicznościowych,
• rolniczy handel detaliczny,
• punkty, których głównym asortymentem są prasa, pamiątki lub dewocjonalia,
• placówki działające na terenie jednostek wojskowych i zakładów penitencjarnych,
• franczyzy — o ile spełniają te same wymogi.

O tym, czy dany podmiot korzysta z wyjątku, przesądzają przewaga działalności oraz miejsce prowadzenia sprzedaży; korzystanie z wyjątków wymaga ponadto spełnienia ustawowych warunków i właściwego ewidencjonowania działalności.

Czy ustawa o handlu w Wigilię wprowadza dzień wolny?

Od teraz pracownicy zyskali dodatkowy dzień wolny — 24 grudnia. Jeśli ten dzień przypadałby dla kogoś na normalny dzień pracy, pracodawca musi wskazać inny dzień wolny w zamian. Zmiana wynika z nowelizacji z 6 grudnia 2024 r. i zaczęła obowiązywać praktycznie od 1 lutego 2025 r.

Przeczytaj teżPraca w Sylwestra — do której godziny oraz jakie zasady obowiązują?

Praca w Wigilię nadal jest możliwa tylko w wyjątkowych sytuacjach, ale wtedy stosuje się zasady Kodeksu pracy: trzeba rozliczyć czas pracy i wypłacić rekompensatę — pieniężny dodatek lub dodatkowy dzień wolny. W praktyce oznacza to konieczność dostosowania grafików:

• przesuwania zmian,
• zmiany godzin otwarcia sklepów,
• dokładnego ewidencjonowania czasu pracy.

Dla zatrudnionych w handlu ta regulacja oznacza pewność — albo wolna Wigilia, albo właściwa rekompensata zgodna z nowymi przepisami i Kodeksem pracy.

Jak ustawa o handlu w Wigilię zmienia Kodeks pracy?

Nowelizacja Kodeksu pracy zmieniła art. 151 i wprowadziła nowy art. 15110, precyzując zasady pracy w dniu 24 grudnia oraz sposób jej rozliczania. Przepisy dokładnie wskazują, jakie czynności są dopuszczalne w Wigilię i wymagają pisemnego potwierdzenia podstawy świadczenia pracy. Regulacje dotyczą zarówno pracowników etatowych, jak i zatrudnionych tymczasowo oraz osób na umowach cywilnoprawnych, o ile ich obowiązki związane są z obsługą sklepów.

Wprowadzono obowiązek prowadzenia szczegółowej ewidencji czasu pracy oraz jasnego rozliczania godzin za pracę przypadającą na dzień wolny. Pracodawca musi planować grafik tak, by zapewnić pracownikowi równoważny dzień wolny lub inną rekompensatę za pracę w Wigilię. Dodatkowo ograniczono liczbę handlowych niedziel, w które jeden pracownik może być zatrudniony — maksymalnie dwie w określonym okresie.

Osoby zatrudnione na umowy cywilnoprawne objęto też wymogami dokumentacyjnymi, co ma zapobiegać obchodzeniu przepisów prawa pracy. Państwowa Inspekcja Pracy zyskała nowe uprawnienia kontrolne dotyczące harmonogramów, ewidencji i rozliczeń, a naruszenia mogą prowadzić do sankcji finansowych przewidzianych w Kodeksie pracy. W praktyce zmiany mają na celu wzmocnienie prawa do odpoczynku i większą jasność obowiązków pracodawców przy planowaniu i rozliczaniu czasu pracy.

Jakie sankcje grożą za handel w Wigilię?

Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) i inne uprawnione organy kontrolują handel w Wigilię i mogą nakładać sankcje administracyjne oraz finansowe. Grzywny za naruszenia sięgają od 1 000 zł do 100 000 zł, ponieważ ustawa przewiduje szczególne kary za pracę w dniu 24 grudnia. Jeśli pracodawca zleca wykonywanie obowiązków w tym dniu bez podstawy prawnej lub nie wyznacza równoważnego dnia wolnego, ponosi odpowiedzialność — w praktyce oznacza to kary pieniężne i konieczność wypłaty rekompensaty.

Przeczytaj teżPraca w Wigilię 2021 — do której godziny można pracować?

Również brak wymaganej dokumentacji lub błędy w ewidencji czasu pracy mogą skutkować sankcjami i dodatkowymi kontrolami ze strony inspektora. Kontrolerzy mają prawo:

• wszcząć postępowanie,
• nakazać korekty grafików,
• żądać uzupełnienia dokumentów.

Odpowiedzialność przedsiębiorcy obejmuje więc nie tylko grzywny za handel w Wigilię, lecz także konsekwencje organizacyjne związane z niewłaściwym planowaniem pracy — na przykład nieudzielenie dnia wolnego czy obchodzenie przepisów przez umowy cywilnoprawne. Interpretację przepisów kształtują stanowiska branżowe i przebieg konsultacji społecznych, a ewentualne orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mogą zmienić katalog sankcji oraz sposób ich egzekwowania.